O Φιλοκτήτης ήταν ένας από τους ήρωες της Ιλιάδας. Παρ’ όλα αυτά δε φτάνει ποτέ στον προορισμό του, εξαιτίας ενός ατυχήματος που έπαθε σε μία στάση του στρατεύματος του στη Λήμνο. Εκεί, πλησιάζοντας έναν ναό της Αθηνάς δαγκώνεται από ένα ιερό φίδι, με αποτέλεσμα η κατάσταση της υγείας του, όχι μόνο να μην του επιτρέπει να πολεμήσει στο πλευρό των συντρόφων του, αλλά και να τους προκαλεί τρόμο, αφού δεν μπορεί να θεραπευτεί με κανένα ανθρώπινο μέσο. Έτσι, με προτροπή του Οδυσσέα εγκαταλείπεται εκεί σε μια ημιάγρια κατάσταση, με μόνο όπλο του το Βέλος του Ηρακλή, που του επιτρέπει να τρέφεται με πτηνά. Δέκα χρόνια μετά την εγκατάλειψη του, οι Αχαιοί λαμβάνουν χρησμό που τους προτρέπει να ελευθερώσουν τον Φιλοκτήτη από το άδικο μαρτύριο του και να τον πάνε στην Τροία, αν επιθυμούν να νικήσουν τον πόλεμο. Ο Οδυσσέας γνωρίζοντας το μίσος του Φιλοκτήτη, όχι μόνο προς το πρόσωπο του, αλλά και ενάντια όλων των Ατρείδων, επιστρατεύει τον νεοαφιχθέντα γιο του Αχιλλέα, Νεοπτόλεμο, ο οποίος μετά το θάνατο του πατέρα του επιθυμεί να πάρει τη θέση του στον πόλεμο.

Παρά τις αρχικές ηθικές αντιστάσεις του νεαρού Νεοπτόλεμου, ο πολυμήχανος Οδυσσέας καταφέρνει να τον πείσει να χρησιμοποιήσει ένα από τα τεχνάσματα του και να πείσει τον Φιλοκτήτη να γυρίσει μαζί του στην Τροία, χωρίς να γνωρίζει ότι με αυτόν το τρόπο βοηθάει τους εχθρούς του. Ωστόσο, η επιλογή αυτή του Νεοπτόλεμου συγκρούεται με τον ηθικό κώδικα που έχει κληρονομήσει από τον πατέρα του ,με αποτέλεσμα η εσωτερική αντίφαση που βιώνει να τον οδηγεί να τα αποκαλύψει όλα στον Φιλοκτήτη. Τότε, αποφασίζουν από κοινού να μην βοηθήσουν την ηγεσία των Ατρειδών σε έναν πόλεμο που δεν τους αφορά καν, ενώ παράλληλα ορκίζονται ότι ο ένας θα βοηθάει τον άλλον σε όποιες δυσκολίες τους επιφυλάσσει η ζωή και οι θεοί. Εκείνη τη στιγμή, ως από μηχανής Θεός, εμφανίζεται ο Ηρακλής, ο οποίος τους προτρέπει να πάνε τελικά στην Τροία, όπου και περιμένει τον Φιλοκτήτη όχι μόνο δόξα αλλά και η ίαση της ασθένειας του, που ήταν πηγή τόσης δυστυχίας.

Ο τραγικός μονόλογος του Γ. Ρίτσου χρησιμοποιεί το παραπάνω μύθο, αποκλίνοντας, ωστόσο από το δράμα του Σοφοκλή, αφού στο ποίημα ο μόνος ομιλητής είναι ο Νεοπτόλεμος και όχι ο Φιλοκτήτης, που παραμένει σιωπηλός, χωρίς να έχει κανέναν ενεργητικό ρόλο. Κατά τον ίδιο τρόπο, δεν εμφανίζεται κανένας από τους άλλους ήρωες ούτε χρησιμοποιείται το τέχνασμα του Από μηχανής θεού. Οι διαφοροποιήσεις αυτές, δε, επιτρέπουν στον Γ. Ρίτσο να χρησιμοποιήσει το αρχαίο κείμενο, προκειμένου να αναδείξει μια πιο σύγχρονη τραγικότητα, αλλά να κάνει και το πολιτικό του σχόλιο, χωρίς να ξεφεύγει από την παραδοσιακή αντιπολεμική ερμηνεία του “Φιλοκτήτη”, μέσα από τον άξονα “πατριωτισμός -ανθρωπισμός”, αλλά και την μπρεχτική αντιηρωική προσέγγιση.

Τα παραπάνω αναδεικνύονται μέσα από την σκηνοθεσία και την ερμηνεία του Ένκε Φεζολλάρι, που επεργάζεται δραματουργικά το ποίημα του Γ. Ρίτσου στη σκηνή του Θεάτρου Nous Creative Space. Ειδικότερα, ο Ε. Φεζολλάρι δημιουργεί ένα σκηνικό και ένα ηχοτοπίο αναμνήσεων, προκειμένου να κινητοποιήσει το συναίσθημα του νεαρού Νεοπτόλεμου, ο οποίος χαρακτηρίζεται από αμφιθυμία και εξομολογητική διάθεση. Άλλωστε, κατά την παραδοσιακή ανάλυση του ήρωα, ο Νεοπτόλεμος αποτελεί σύμβολο της ηθικής της ευθύτητας έναντι αυτής του δόλου, που αποκρυσταλλώνει η “πολιτική” του Οδυσσέα, παραπέμποντας στο κλασσικό γνωμικό του Λένιν: “η ειλικρίνεια είναι αποτέλεσμα δύναμης, ενώ η υποκρισία της αδυναμίας”. Επιπλέον, ο Νεοπτόλεμος, ενθυμούμενος την ασφάλεια των παιδικών του χρόνων, μακριά από την αιματοχυσία και την βαρβαρότητα του πολέμου, έρχεται αντιμέτωποσ με την ηρωική φύση, που έχει κληρονομήσει από τον πατέρα του και συγκρούεται με το καθήκον, δίνοντας ουσία στα όσααναφέρει ο Μπρεχτ: “Αλίμονο στη χώρα που έχει ανάγκη από ήρωες”.

Πράγματι, ο Φεζολλάρι προσεγγίζει τον ρόλο του, σκηνοθετικά, αλλά και ερμηνευτικά, με έναν τρόπο τόσο ευαίσθητο και συναισθηματικό, που τον απογυμνώνει από κάθε δόλο και τον καθιστά, στα μάτια του θεατή, ένα ακόμα θύμα του παραλογισμού του πολέμου. Για να το πετύχει αυτό, χρησιμοποιεί υλικά φτιαγμένα από γη, ψωμί, γάλα, νερό, λάσπη, προκειμένου να υπογραμμίσει το ανθρώπινο στοιχείο. Άλλωστε, αυτό υποδηλώνεται και μέσα από την πλήρη απουσία του Φιλοκτήτη και των λοιπών ηρώων, που αντιπροσωπεύουν την νίκη, την δόξα, τον πόλεμο. Παράλληλα, μέσα από την συνεχή εναλλαγή συναισθημάτων του Νεοπτόλεμου, όπως αποτυπώνονται επί σκηνής από τον ερμηνευτή, επιτυγχάνεται ένα είδος αποθεραπεία του ήρωα, καθώς την αγριάδα και την επιθετικότητά του την διαδέχεται το κλάμα και η ικεσία. Η κάθαρση, όμως, στο έργο του Ρίτσου, παραμένει ημιτελής, καθώς όσο υπάρχει πόλεμος δεν μπορεί να επέλθει ο πλήρης ψυχικός και ηθικός εξαγνισμός. Αυτή είναι και η κύρια διαφοροπόηση από το σοφόκλειο δράμα, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο το ποίημα του Γ. Ρίτσου αποκτά καθολική, πανανθρώπινη σημασία, παραμένοντας επίκαιρο μέχρι σήμερα.

NOUS CREATICE SPACE, Τροίας 34, 210 8237333
Κείμενο: Γιάννης Ρίτσος
Σκηνοθεσία- Ερμηνεία : Ένκε Φεζολλάρι
Art Direction : Σίσσυ Παπαθανασίου
Σκηνικός χώρος- Κοστούμια: Γιώργος Λυντζέρης
Μουσική: Δάνης Κουμαρτζής
Επικοινωνία : Νταίζη Λεμπέση
Φωτογραφίες:Ντίνα Κουμπούλη

Η παράσταση τελείται υπό την Αιγίδα του Διεθνούς Analogio Festival

*Η παράσταση παρουσιάστηκε στο «ELAIώNAS Festival 2016» και, στη συνέχεια, ταξίδεψε στο Φεστιβάλ Βόλου και στο Bουκουρέστι στο UNDERCLOUD - Festival de Teatru Independent de Orice, και στο Βρυσάκι, Χώρος Τέχνης & Δράσης το 2016

ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ
από 5 Οκτωβρίου 2025
κάθε Κυριακή στις 18:00
Διάρκεια
30 λεπτά
ΤΙΜΕΣ ΕΙΣΙΤΗΡΙΩΝ
Γενική Είσοδος 8€
Μειωμένο: 6€ (Φοιτητές, Άνεργοι, ΑμεΑ,
άνω των 65, Ατέλεια)