Μετά το «Goodbye, Lindita» του Μάριο Μπανούσι, που είχα την ευκαιρία να δω πριν 3 χρόνια στο Εθνικό, βρέθηκα και πάλι αντιμέτωπη με τον θάνατο. Αυτή τη φορά μέσα από μια διαφορετική διαδρομή. Όχι μέσα από τη σιωπή της τελετουργικής εικόνας, αλλά μέσα από τον λόγο, τις εξομολογήσεις, τις μνήμες και τις ιστορίες ανθρώπων που βρέθηκαν κάποτε απέναντι στην απώλεια.

Η «Ιεροτελεστία» του Guillaume Poix, σε μια ιδέα της Lorraine de Sagazan, επιστρέφει για 2η χρονιά στην Αγίου Κωνσταντίνου. Μια παράσταση με δυνατό συναισθηματικό πυρήνα, που δεν επιχειρεί απλώς να μιλήσει για τον θάνατο. Επιχειρεί να του ξαναδώσει χώρο. Να τον βγάλει από την ιδιωτική απομόνωση, από την αμηχανία και το κοινωνικό ταμπού, και να τον επαναφέρει εκεί όπου ίσως πάντα ανήκε: ανάμεσα στους ανθρώπους.

Ο Guillaume Poix, γεννημένος το 1986, είναι ένας σύγχρονος Γάλλος συγγραφέας και σκηνοθέτης, με ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στις κοινωνικές και ανθρώπινες ρωγμές.

Η Lorraine de Sagazan, ηθοποιός, σκηνοθέτις και εικαστικός, διερευνά μέσα από τη δουλειά της τη σχέση ατομικής και συλλογικής μνήμης, την ανθρώπινη ευαλωτότητα και τους μηχανισμούς που καθορίζουν τη ζωή μας.

Η συνεργασία τους στην «Ιεροτελεστία» γεννήθηκε μέσα από μια εκτενή έρευνα και περισσότερες από 300 συνεντεύξεις που πραγματοποιήθηκαν κατά την περίοδο 2020-2021, όταν τα θέατρα παρέμεναν κλειστά και η κοινωνική απομόνωση είχε κάνει ακόμη πιο αισθητή την απουσία.

Και σχεδόν όλοι οι άνθρωποι που μίλησαν είχαν να αφηγηθούν μια ιστορία για έναν πολύ δικό τους νεκρό. Ιστορίες που αποκαλύπτουν το πένθος ως βαθιά ανθρώπινη ανάγκη: την ανάγκη να κρατήσουμε ζωντανό εκείνον που χάσαμε, να του εξασφαλίσουμε έναν τόπο στη μνήμη μας, μια τελετή αποχαιρετισμού, μια τελευταία αναγνώριση της ύπαρξής του. Γιατί, τελικά, ο θάνατος δεν τελειώνει με την απώλεια ενός ανθρώπου. Αρχίζει με τη δική μας ανάγκη να συνεχίσουμε να του μιλάμε.

Αυτό είναι το συγκλονιστικό σημείο εκκίνησης του έργου. Τριακόσιες διαφορετικές φωνές, τριακόσιες προσωπικές διαδρομές που συναντιούνται πάνω στη σκηνή και συγκροτούν ένα συλλογικό μνημείο. Γιατί τελικά οι προσωπικές ιστορίες πένθους δεν είναι ποτέ μόνο προσωπικές. Κάπου συναντιούνται. Κάπου αναγνωρίζουμε τον δικό μας άνθρωπο μέσα στον ξένο πόνο.

Μια φίλη μου είπε πρόσφατα κάτι που διάβασε: «Το πένθος είναι η αγάπη που δεν έχει πού να ακουμπήσει». Παρακολουθώντας την παράσταση, επέστρεφε διαρκώς στη σκέψη μου αυτή η φράση. Ίσως γιατί, τελικά, όταν η αγάπη δεν έχει πια έναν άνθρωπο για να ακουμπήσει, αναζητά έναν τρόπο να εκφραστεί, μια φωνή, μια χειρονομία, μια τελετή. Και κάπου εκεί συναντάμε μία από τις πιο δυνατές στιγμές της παράστασης: την αναφορά στην τελευταία μοιρολογίστρα της Κορσικής.

Στο Voceru, το παραδοσιακό, αυτοσχεδιαστικό κορσικανικό μοιρολόι, μια γυναίκα αναλαμβάνει να αφηγηθεί τη ζωή του νεκρού, να τον αποχαιρετήσει και να μεταφέρει τη θλίψη της οικογένειας μέσα από τον λόγο και το τραγούδι.

Γιατί η μοιρολογίστρα δεν θρηνεί απλώς. Δίνει φωνή σε όσα η απώλεια αφήνει άφωνα.

Η διαδικασία της είναι σχεδόν ιερή. Στέκεται δίπλα στον στενότερο συγγενή, σωπαίνει, κλαίει σιωπηλά. Στο τέλος της τελετής πλησιάζει το φέρετρο. Ακουμπά το μέτωπό της στο ξύλο, κι έπειτα το αριστερό της μάγουλο στην περιοχή κοντά στην καρδιά. Πρέπει να αφήσει τα δάκρυά της πάνω στο ξύλο. Τα δάκρυά της πρέπει να λούσουν το φέρετρο.

Πόσο βαθιά ανθρώπινη αυτή η ανάγκη να τιμηθεί το πέρασμα από τη ζωή στην ανυπαρξία. Να μην είναι ο θάνατος μια απλή διακοπή, μια απουσία, μια εξαφάνιση. Να γίνει τελετή. Να αποκτήσει σώμα, φωνή, τόπο.

"Ένα μονοπάτι είναι ο θάνατος. Πρέπει να τιμήσεις αυτό το πέρασμα."

Και η παράσταση ξεδιπλώνει μπροστά μας ιστορίες. Έναν ναυτικό. Ένα κοριτσάκι δώδεκα ετών που πεθαίνει από καρκίνο. Έναν κολυμβητή που πνίγεται προσπαθώντας να σώσει έναν άλλον άνθρωπο. Μια κόρη που χάνει τον πατέρα της. Έναν νεαρό που έχασε τον αδερφό του. Ένας πιτσιρίκος Άραβας που έχασε την αδερφή του από τους βομβαρδισμούς στην πόλη του. Ανθρώπους που κάποιες φορές δεν ξέρουν πού να πάνε για να κλάψουν τους νεκρούς τους.

Γιατί είναι ένας ξεχωριστός, ανείπωτος καημός να μη γνωρίζεις πού βρίσκεται το σώμα του ανθρώπου που θρηνείς. Το σώμα είναι η απόδειξη ότι ο άνθρωπός σου πέθανε. Είναι ο τόπος όπου μπορείς να ακουμπήσεις το πένθος σου. Και όταν αυτός ο τόπος απουσιάζει, πού πηγαίνει η θλίψη;

Πώς αποχαιρετάς κάποιον που δεν ξέρεις πού είναι θαμμένος; Πώς του δίνεις χώρο στις αναμνήσεις σου όταν δεν μπορείς να του δώσεις έναν τόπο;

"Σε μια άλλη ιστορία, στη χώρα των γονιών, οι άνθρωποι επικοινωνούν με τους νεκρούς στέλνοντας χαρταετούς. Πάνω τους γράφουν λέξεις αγάπης που δεν πρόλαβαν ποτέ να πουν. Λόγια που έμειναν εγκλωβισμένα όσο ο άνθρωπός τους ήταν ζωντανός και βρίσκουν επιτέλους τον δρόμο τους προς τον ουρανό."

Κι ύστερα έρχονται τα μεγάλα ερωτήματα.

Πώς είναι να πεθαίνεις; Πώς είναι να προσπαθείς να σώσεις κάποιον; Είναι ο θάνατος συνώνυμος της ανυπαρξίας; Τι συμβαίνει όταν το μυαλό αρχίζει να χάνει τη μνήμη του και για να πεθάνεις πρέπει πρώτα να θυμάσαι; Τι σημαίνει ευθανασία; Τι σημαίνει να επιλέγεις το τέλος σου; Πώς αλλάζει η σχέση μας με τον θάνατο ανάλογα με την κοινωνία, την κουλτούρα, τη θρησκεία, την οικονομική δυνατότητα;

Κάπου ακούγεται και μια σκληρή διαπίστωση: "Αν είσαι πλούσιος, μπορείς να επιλέξεις ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο θα σαπίσεις."

Και ξαφνικά η παράσταση δεν μιλά μόνο για τον θάνατο. Μιλά για την ανισότητα, την αξιοπρέπεια, την ελευθερία, την επιλογή, την κοινωνική υποκρισία.

Γιατί να τιμούμε τους ανθρώπους μετά θάνατον, όταν δεν τους τιμήσαμε όσο ήταν ζωντανοί;

Αν οι φίλοι μου δεν γιορτάζουν μαζί μου τα γενέθλιά μου, δεν μοιράζονται τη ζωή μου, τις στιγμές μου, την ύπαρξή μου, γιατί να γιορτάσουν την κηδεία μου; Γιατί η αναγνώριση να έρχεται πάντα εκ των υστέρων;

Και ύστερα, μια ερώτηση που μένει να αιωρείται:

"Γιατί οι άνθρωποι θέλουμε να ζούμε περισσότερο, αν δεν μπορούμε να ζούμε καλύτερα;"

Η «Ιεροτελεστία» δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Δεν προσπαθεί να εξηγήσει τον θάνατο ούτε να τον εξωραΐσει. Αντίθετα, μας αφήνει να σταθούμε απέναντί του με όλες τις αντιφάσεις μας. Με τον φόβο, τον θυμό, την ενοχή, την αγάπη, ακόμη και με εκείνα τα συναισθήματα που δυσκολευόμαστε να ομολογήσουμε.

Η σκηνοθετική προσέγγιση του Χρήστου Θεοδωρίδη υπηρετεί αριστοτεχνικά αυτή τη συλλογική αφήγηση χωρίς περιττές σκηνικές επιβαρύνσεις. Δεν χρειάζονται εντυπωσιακά σκηνικά ή περίτεχνα κοστούμια για να σταθεί το βάρος αυτών των ιστοριών. Το κέντρο είναι ο άνθρωπος, το σώμα του ηθοποιού, η φωνή, η κίνηση, η συνάντηση των μαρτυριών.

Η ζωντανή μουσική λειτουργεί ως ένας επιπλέον φορέας συναισθήματος, όχι ως διακοσμητικό στοιχείο, αλλά ως μέρος της ίδιας της τελετουργίας. Οι ερμηνευτές καλούνται να μετακινηθούν από τη μία ιστορία στην άλλη, να γίνουν φορείς διαφορετικών ζωών, διαφορετικών απωλειών και διαφορετικών τρόπων αποχαιρετισμού. Και αυτή η εναλλαγή δημιουργεί μια αίσθηση κοινότητας: κανείς δεν πενθεί πραγματικά μόνος. Ξεχώρισα τον Κωνσταντίνο Κρομμύδα, που με την παρουσία και την ερμηνευτική του ποιότητα πρόσθεσε στην παράσταση μια ξεχωριστή γαλλική φινέτσα, μια εσάνς γαλλικής αισθητικής.

Τα σκηνικά των Λουκά Μπάκα και Φιλάνθης Μπουγάτσου, τα κοστούμια του Άγγελου Μέντη, η χορογραφία της Ξένιας Θεμελή και οι φωτισμοί του Τάσου Παλαιορούτα συμβάλλουν στη δημιουργία ενός λιτού αλλά ουσιαστικού σκηνικού περιβάλλοντος.

Και φυσικά οι ηθοποιοί δεμένοι σαν μια γροθιά: Ελευθερία Αγγελίτσα, Χαράλαμπος Αθανασόπουλος, Ειρήνη Δάμπαση, Γιώργος Εξακοΐδης, Κωνσταντίνος Κρομμύδας, Θάνος Μαγκλάρας, Χρήστος Τζον Μούσλλι, Μαρία Μπαγανά, Ανδρέας Νάτσιος, Ηλίας Σγουραλής, Θεοδώρα Τζήμου, Θωμάς Τσακνάκης και Γιώργος Χριστοδούλου. Ένα σύνολο που καλείται να διαχειριστεί όχι απλώς ρόλους, αλλά ανθρώπινες εξομολογήσεις και βιώματα.

Φεύγοντας, σκέφτομαι πως ίσως το πιο δύσκολο δεν είναι να αποδεχτείς ότι οι άνθρωποι πεθαίνουν. Είναι να αποδεχτείς ότι εξακολουθούν να υπάρχουν μέσα σου, ενώ δεν μπορείς πια να τους αγγίξεις.

Και ίσως τελικά αυτό να είναι το νόημα αυτής της παράστασης: να μη σιωπήσουμε μπροστά στον θάνατο. Να μιλήσουμε για εκείνους που χάσαμε. Να τους αφηγηθούμε ξανά. Να τους δώσουμε χώρο. Να τους κρατήσουμε στη συλλογική μας μνήμη. Γιατί η μνήμη είναι κι αυτή ένας τρόπος να συνεχίζεις να αγαπάς.

Η παράσταση έχει διάρκεια 3 ώρες με 15 λεπτά διάλλειμα στη μιάμιση ώρα. Απαραίτητο αξεσουάρ τα χαρτομάντιλα μαζί σας. Η «Ιεροτελεστία» βρίσκεται δικαίως στο TOP 3 μου για τη φετινή θεατρική χρονιά. Να μην τη χάσετε.

https://www.ticketservices.gr/event/n-t-ierotelestia-2/?lang=el