Συνέντευξη με τον σκηνοθέτη Μενέλαο Τζαβέλλα με αφορμή την παράσταση ΜΑΡΙΑ ΣΚΟΜΠΤΣΟΒΑ
Α.Έχετε ασχοληθεί και στο παρελθόν με έργα που προσεγγίζουν σημαντικές θρησκευτικές και ιστορικές μορφές. Τι είναι αυτό που σας ελκύει στη θεατρική αναμέτρηση με ανθρώπους των οποίων η ζωή ξεπερνά τα όρια της συνηθισμένης ανθρώπινης εμπειρίας; Αισθάνεστε ότι κάθε τέτοια παράσταση αποτελεί και μια προσωπική πνευματική δοκιμασία;
Β.Η Μαρία Σκόμπτσοβα δεν υπήρξε μια συνηθισμένη γυναίκα της εποχής της. Ποιήτρια, επαναστάτρια, μητέρα, μοναχή και τελικά μια γυναίκα που θυσίασε τη ζωή της για τους άλλους. Ποια ήταν η πρώτη σκέψη που σας γεννήθηκε όταν ήρθατε σε επαφή με την ιστορία της και αποφασίσατε να τη μεταφέρετε στη θεατρική σκηνή;
Α.
Αυτό που με ελκύει στη θεατρική αναμέτρηση με σημαντικές θρησκευτικές και ιστορικές μορφές είναι η δυνατότητα να πλησιάσω τον άνθρωπο πίσω από τον μύθο, στην ιστορία και την αγιοσύνη. Με ενδιαφέρει να ανακαλύψω τις εσωτερικές του συγκρούσεις, τις αμφιβολίες, τους φόβους, τις επιλογές και κυρίως εκείνη τη δύναμη που τον οδηγεί να ξεπεράσει τα προσωπικά του όρια.
Πιστεύω ότι το θέατρο δεν οφείλει απλώς να αφηγείται τη ζωή σπουδαίων ανθρώπων, αλλά να αναζητά το βαθύτερο νόημα της ύπαρξής τους και να το μεταφέρει στον σημερινό θεατή. Να δημιουργεί έναν ζωντανό διάλογο ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, ανάμεσα στην ανθρώπινη αδυναμία και την πνευματική υπέρβαση.
Ναι, αισθάνομαι ότι κάθε τέτοια παράσταση αποτελεί και μια προσωπική πνευματική δοκιμασία. Ως σκηνοθέτης, δεν μπορώ να παραμένω ένας απλός παρατηρητής. Κάθε φορά καλούμαι να αναμετρηθώ και με τις δικές μου πεποιθήσεις, τις ευαισθησίες και τα ερωτήματά μου. Υπάρχουν έργα που, όταν ολοκληρωθούν, δεν σε αφήνουν ακριβώς όπως ήσουν πριν ξεκινήσεις. Σε έχουν αλλάξει εσωτερικά. Για μένα, αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο κέρδος της θεατρικής δημιουργίας.
Β.
Η πρώτη σκέψη που γεννήθηκε μέσα μου, όταν ήρθα σε επαφή με την ιστορία της Μαρίας Σκόμπτσοβα, ήταν ότι βρίσκομαι μπροστά σε μια προσωπικότητα που δεν μπορείς απλώς να την παρουσιάσεις στη σκηνή. Πρέπει πρώτα να προσπαθήσεις να την κατανοήσεις.
Με συγκλόνισε η αντίφαση αλλά και η μοναδική συνέχεια της ζωής της. Μια γυναίκα που γνώρισε την ποίηση, την πολιτική αναζήτηση, τον έρωτα, τη μητρότητα, την απώλεια και την επανάσταση, για να οδηγηθεί τελικά σε μια βαθιά πνευματική πορεία, όπου η αγάπη προς τον συνάνθρωπο έγινε πράξη και τρόπος ζωής.
Αυτό που με συγκίνησε περισσότερο ήταν ότι η πίστη της δεν παρέμεινε μια θεωρητική ή εσωτερική υπόθεση. Βγήκε έξω από τα όρια του μοναστηριού και συνάντησε τον άνθρωπο στον πόνο, στην πείνα, στον διωγμό και στον κίνδυνο. Δεν επέλεξε την ασφάλεια της προσωπικής της σωτηρίας, αλλά την έμπρακτη αγάπη προς τον άλλον.
Εκεί ακριβώς γεννήθηκε μέσα μου η ανάγκη να μεταφέρω την ιστορία της στο θέατρο. Δεν ήθελα να δημιουργήσω απλώς μια βιογραφική παράσταση ή ένα πορτρέτο μιας γυναίκας που έφτασε στην αγιότητα. Ήθελα να φωτίσω τη διαδρομή ενός ανθρώπου που, παρά τις αντιφάσεις και τις δοκιμασίες της ζωής του, αναζήτησε την απόλυτη αλήθεια μέσα από την προσφορά και τη θυσία.
Η Μαρία Σκόμπτσοβα με έφερε αντιμέτωπο με ένα βαθύ ερώτημα: μέχρι ποιο σημείο μπορεί να φτάσει ο άνθρωπος όταν η αγάπη παύει να είναι ένα συναίσθημα και γίνεται απόλυτη ευθύνη απέναντι στον συνάνθρωπο;
Αυτό είναι το ερώτημα που θέλω να παραμείνει στον θεατή φεύγοντας από την παράσταση. Γιατί, τελικά, η ιστορία της δεν αφορά μόνο μια γυναίκα μιας άλλης εποχής. Αφορά όλους μας και τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να υπάρχουμε απέναντι στον πόνο και την ανάγκη του άλλου.
Θα ήθελα να σας ρωτήσω κάτι πιο προσωπικό: μετά την ολοκλήρωση αυτής της σκηνοθετικής διαδρομής, τι άλλαξε μέσα σας από τη γνωριμία σας με τη Μαρία των Παρισίων; Και αν ο θεατής φύγει από το Auditorium κρατώντας μία μόνο σκέψη, ποια θα θέλατε να είναι αυτή;
Η γνωριμία μου με τη Μαρία των Παρισίων ήταν μια διαδρομή που, ομολογώ, με άλλαξε περισσότερο απ' όσο ίσως αρχικά φανταζόμουν. Ξεκίνησα προσεγγίζοντας τη ζωή της ως σκηνοθέτης, αναζητώντας τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσα να μεταφέρω την πολυδιάστατη προσωπικότητά της στη θεατρική σκηνή. Στην πορεία, όμως, αισθάνθηκα ότι δεν ήμουν πλέον μόνο εγώ εκείνος που προσπαθούσε να φωτίσει τη δική της ζωή, αλλά και εκείνη που, μέσα από τις επιλογές της, φώτιζε δικά μου εσωτερικά ερωτήματα.
Με έκανε να ξανασκεφτώ την έννοια της αγάπης, της προσφοράς και της προσωπικής ευθύνης. Συνειδητοποίησα ακόμη περισσότερο ότι η πίστη δεν αποδεικνύεται μέσα από τα λόγια, αλλά μέσα από τις πράξεις μας, ιδιαίτερα όταν αυτές απαιτούν προσωπικό κόστος. Η Μαρία δεν αντιμετώπισε τον συνάνθρωπο ως μια αφηρημένη έννοια, αλλά ως μια ζωντανή παρουσία που χρειαζόταν την αγάπη και τη συμπαράστασή της. Και αυτό είναι ένα μάθημα που δεν τελειώνει με την ολοκλήρωση μιας παράστασης.
Αν θα ήθελα ο θεατής να φύγει από το Auditorium κρατώντας μία μόνο σκέψη, θα ήταν η εξής: Πόσο χώρο έχουμε πραγματικά μέσα μας για τον πόνο του άλλου;
Δεν χρειάζεται να γίνουμε ήρωες, ούτε να κάνουμε μεγάλες πράξεις για να αλλάξουμε τον κόσμο. Χρειάζεται, όμως, να μη μένουμε αδιάφοροι. Να μπορούμε να αναγνωρίζουμε τον άνθρωπο που υποφέρει δίπλα μας και να βρίσκουμε το θάρρος να σταθούμε κοντά του.
Για μένα, αυτή είναι η μεγαλύτερη παρακαταθήκη της Μαρίας των Παρισίων. Μου υπενθύμισε ότι η αγιότητα δεν βρίσκεται μακριά από την ανθρώπινη ζωή, αλλά μπορεί να γεννηθεί μέσα στην καθημερινότητά μας, όταν η αγάπη γίνεται πράξη, όταν η προσφορά γίνεται επιλογή και όταν ο άλλος παύει να είναι ξένος.
Και ίσως αυτό να είναι τελικά το μεγαλύτερο ζητούμενο αυτής της παράστασης: να μη φύγει ο θεατής απλώς συγκινημένος από την ιστορία μιας σπουδαίας γυναίκας, αλλά με την επιθυμία να γίνει ο ίδιος λίγο πιο ανθρώπινος.
Η συνεργασία σας με τη συγγραφέα Ευτυχία Αργυροπούλου πώς διαμόρφωσε την τελική θεατρική μορφή του έργου; Υπήρξε κάποιο στοιχείο του κειμένου που σας οδήγησε σε μια διαφορετική σκηνοθετική κατεύθυνση από εκείνη που είχατε αρχικά φανταστεί;
Η συνεργασία μου με την Ευτυχία Αργυροπούλου υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική για τη διαμόρφωση της τελικής θεατρικής μορφής του έργου. Πιστεύω ότι όταν σκηνοθέτης και συγγραφέας προσεγγίζουν μια τόσο σύνθετη προσωπικότητα,χρειάζεται να υπάρχει ένας ουσιαστικός δημιουργικός διάλογος, αλλά και κοινή ευαισθησία απέναντι στο ιστορικό και πνευματικό βάρος της ιστορίας.
Το κείμενο της Ευτυχίας αποτέλεσε για μένα την αφετηρία μιας βαθύτερης σκηνικής αναζήτησης. Δεν με ενδιέφερε να περιοριστώ σε μια γραμμική αφήγηση των γεγονότων της ζωής της Μαρίας, αλλά να αναζητήσω τη θεατρική τους διάσταση, τις εσωτερικές συγκρούσεις, τις σιωπές, τις αντιφάσεις και τις στιγμές εκείνες όπου ο άνθρωπος καλείται να πάρει τις πιο καθοριστικές αποφάσεις της ζωής του.
Υπήρξαν στοιχεία του κειμένου που με οδήγησαν να απομακρυνθώ από την αρχική μου σκηνοθετική σκέψη. Όσο προχωρούσα στη μελέτη και την επεξεργασία του, τόσο περισσότερο αντιλαμβανόμουν ότι δεν έπρεπε να αντιμετωπίσω την παράσταση αποκλειστικά ως ένα ιστορικό ή θρησκευτικό δράμα. Έπρεπε να αναδείξω κυρίως την ανθρώπινη διαδρομή μιας γυναίκας που γνώρισε τις αντιφάσεις της ζωής, βίωσε την απώλεια και τον πόνο και τελικά μετέτρεψε την πίστη της σε έμπρακτη αγάπη και θυσία.
Αυτή η διαπίστωση επηρέασε καθοριστικά τη σκηνοθετική μου προσέγγιση. Αναζήτησα έναν τρόπο έκφρασης που να μην επιβάλλει το συναίσθημα στον θεατή, αλλά να του επιτρέπει να το ανακαλύψει μέσα από τη δράση, τον λόγο, τις ερμηνείες, τη μουσική και τη σκηνική ατμόσφαιρα.
Θεωρώ ότι η ουσία μιας δημιουργικής συνεργασίας βρίσκεται ακριβώς εκεί: όταν το αρχικό κείμενο δεν αποτελεί ένα κλειστό καλλιτεχνικό αποτέλεσμα, αλλά γίνεται η αφετηρία για μια νέα δημιουργία. Η Ευτυχία Αργυροπούλου έθεσε με τη γραφή της τις βάσεις και εγώ, μέσα από τη σκηνοθετική μου ματιά, προσπάθησα να δώσω σε αυτές τις λέξεις σκηνική ζωή, κίνηση και ανθρώπινη υπόσταση.
Στο τέλος, αυτό που επιδίωξα ήταν να μη δημιουργήσουμε απλώς μια παράσταση για τη Μαρία των Παρισίων, αλλά μια θεατρική εμπειρία που να επιτρέπει στον θεατή να συναντήσει την ίδια την ψυχή και το βαθύτερο νόημα της διαδρομής της.
Πόσο δύσκολο είναι να σκηνοθετείς μια πραγματική ιστορική προσωπικότητα που έχει αναγνωριστεί ως Αγία, χωρίς να την παρουσιάσεις ως μια απρόσιτη, εξιδανικευμένη μορφή, αλλά ως έναν άνθρωπο με αμφιβολίες, αντιφάσεις, πάθη και εσωτερικές συγκρούσεις;
Είναι ίσως μία από τις μεγαλύτερες σκηνοθετικές προκλήσεις αυτού του έργου. Και θα έλεγα ότι ήταν κάτι που με απασχόλησε από την πρώτη στιγμή της δημιουργικής μου προσέγγισης.
Για μένα, η Μαρία των Παρισίων δεν έπρεπε να παρουσιαστεί ως μια απρόσιτη, αψεγάδιαστη μορφή, τοποθετημένη σε ένα βάθρο, μακριά από τον θεατή. Αντίθετα, ήθελα να αναδείξω τη γυναίκα πίσω από την Αγία. Τον άνθρωπο που γνώρισε τον έρωτα, τη μητρότητα, την απώλεια, την απογοήτευση, τις πολιτικές και κοινωνικές αναζητήσεις, τις αμφιβολίες και τις εσωτερικές συγκρούσεις.
Πιστεύω βαθιά ότι η αγιότητα δεν σημαίνει απουσία ανθρώπινων αδυναμιών ή συγκρούσεων. Δεν σημαίνει ότι κάποιος γεννιέται έξω από την ανθρώπινη πραγματικότητα. Αντίθετα, η πνευματική πορεία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν βλέπουμε μέσα από ποιες δοκιμασίες, αναζητήσεις και προσωπικές υπερβάσεις διαμορφώνεται.
Ως σκηνοθέτης, δεν με ενδιέφερε να δημιουργήσω μια αγιογραφική αναπαράσταση με την επιφανειακή έννοια του όρου. Με ενδιέφερε να αναζητήσω την αλήθεια της. Να δείξω μια γυναίκα που δεν έπαψε ποτέ να αναμετριέται με τη ζωή, που δεν φοβήθηκε να αμφισβητήσει, να αναζητήσει, να πονέσει και τελικά να επιλέξει έναν δρόμο απόλυτης προσφοράς.
Η μεγαλύτερη δυσκολία ήταν να διατηρήσω αυτή την ισορροπία: να σεβαστώ την πνευματική διάσταση της προσωπικότητάς της, χωρίς να χάσω την ανθρώπινη αλήθεια της. Να μην καταφύγω στην εύκολη συγκίνηση, στην υπερβολή ή στην εξιδανίκευση, αλλά να αφήσω τη δύναμη της ίδιας της ζωής της να μιλήσει.
Άλλωστε, θεωρώ ότι όσο περισσότερο αναδεικνύουμε την ανθρώπινη πλευρά μιας Αγίας, τόσο περισσότερο κατανοούμε το μέγεθος της πνευματικής της διαδρομής.δεν έγινε σημαντική επειδή έζησε έξω από τον κόσμο και τις δυσκολίες του, αλλά επειδή επέλεξε να συναντήσει τον κόσμο, να αγκαλιάσει τον πόνο των ανθρώπων και να μετατρέψει την αγάπη σε πράξη.
Και αυτό ήταν το βασικό σκηνοθετικό μου ζητούμενο: ο θεατής να μη δει απλώς μια Αγία, αλλά να συναντήσει έναν άνθρωπο μέσα από τον οποίο μπορεί να ανακαλύψει τι πραγματικά σημαίνει αγάπη, πίστη και θυσία.
Η ιστορία της Μαρίας εκτείνεται από τη Ρωσική Επανάσταση και το Παρίσι του Μεσοπολέμου μέχρι τη ναζιστική Κατοχή. Πώς μεταμορφώνεται σκηνοθετικά ο κόσμος της παράστασης καθώς η ηρωίδα περνά από τη μία ιστορική εποχή στην άλλη;
Η ιστορική διαδρομή της Μαρίας των Παρισίων αποτελεί από μόνη της μια μεγάλη σκηνική πρόκληση, καθώς η ζωή της διασταυρώνεται με μερικές από τις πιο καθοριστικές και τραγικές περιόδους του 20ού αιώνα. Από τη Ρωσική Επανάσταση και την ανατροπή ενός ολόκληρου κόσμου, στο Παρίσι του Μεσοπολέμου και τελικά στη σκοτεινή πραγματικότητα της ναζιστικής Κατοχής, η παράσταση καλείται να μεταμορφώνεται διαρκώς, ακολουθώντας όχι μόνο τις ιστορικές εξελίξεις, αλλά και τις εσωτερικές μεταβολές της ίδιας της ηρωίδας.
Σκηνοθετικά, δεν με ενδιέφερε να δημιουργήσω τρεις διαφορετικές ιστορικές αναπαραστάσεις. Ήθελα οι εποχές να λειτουργούν ως διαδοχικά κεφάλαια μιας ενιαίας ανθρώπινης και πνευματικής διαδρομής.
Η Ρωσική Επανάσταση φέρνει στη σκηνή την ανατροπή, την ανασφάλεια, την απώλεια και τη διάλυση των βεβαιοτήτων. Είναι ένας κόσμος που καταρρέει και μέσα από αυτή την κατάρρευση γεννιούνται ερωτήματα για την ελευθερία, την κοινωνική δικαιοσύνη και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Το Παρίσι του Μεσοπολέμου αποκτά μια διαφορετική θεατρική ταυτότητα. Είναι ένας κόσμος γεμάτος αντιθέσεις, καλλιτεχνική δημιουργία, πνευματικές αναζητήσεις, αλλά και κοινωνικές ανισότητες. Εκεί η Μαρία αναζητά τον εαυτό της, επαναπροσδιορίζει τη σχέση της με τη ζωή και ανακαλύπτει σταδιακά ότι η πίστη δεν μπορεί να περιορίζεται σε προσωπική υπόθεση.
Στη ναζιστική Κατοχή, η σκηνική ατμόσφαιρα μεταβάλλεται ριζικά. Το φως περιορίζεται, ο χώρος αποκτά μια ασφυκτική διάσταση και η απειλή γίνεται διαρκώς παρούσα. Η ιστορική βία δεν αποτελεί πλέον μόνο το εξωτερικό περιβάλλον της δράσης, αλλά εισβάλλει στην καθημερινότητα και δοκιμάζει τα όρια της ανθρώπινης συνείδησης. Είναι η περίοδος κατά την οποία οι επιλογές της Μαρίας αποκτούν το βαθύτερο ηθικό και πνευματικό τους βάρος.
Αυτό που επιδίωξα μέσα από τη σκηνοθεσία, τη μουσική, τον φωτισμό, τα σκηνικά και τη σωματική παρουσία των ηθοποιών ήταν να δημιουργήσω έναν κόσμο που αλλάζει μαζί με την ηρωίδα. Οι ιστορικές εποχές να μην παρουσιάζονται απλώς ως εικόνες του παρελθόντος, αλλά να γίνονται αισθητές από τον θεατή ως ζωντανές εμπειρίες.
Υπάρχει, ωστόσο, ένα στοιχείο που παραμένει σταθερό σε όλη την παράσταση: η αναζήτηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της αγάπης μέσα σε έναν κόσμο που συχνά μοιάζει να έχει χάσει τον προσανατολισμό του.
Για μένα, αυτή είναι και η ουσία της ιστορίας της Μαρίας των Παρισίων. Αλλάζουν οι εποχές, αλλάζουν οι κοινωνίες, αλλάζουν οι συνθήκες και οι άνθρωποι γύρω της. Εκείνη, όμως, προχωρά προς μια ολοένα βαθύτερη συνάντηση με τον συνάνθρωπο.
Και τελικά, η μεγαλύτερη σκηνοθετική πρόκληση ήταν να κάνω τον θεατή να αισθανθεί ότι δεν παρακολουθεί απλώς την ιστορία μιας γυναίκας μέσα στον 20ό αιώνα, αλλά μια διαχρονική αναμέτρηση του ανθρώπου με τη συνείδησή του.

